است . از منظر آيات و روايات ، توحيد ناب ، حقيقتى وراى توحيد عددى ذات حق است ؛ توحيد قرآنى ، وحدت صرف است يعنى صرف الوجودى است كه با تصور آن ، وجود ديگرى كه بتواند مثل او باشد را منتفى مىكند . آيات الهى كه ناظر به توحيد صمدى هستند نظير « فَأَينَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ » « 1 » « هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ » « 2 » « هو معكم اينما كنتم » « 3 » « وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يحُولُ بَينَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِه » « 4 » و آيات ديگر ميباشند ، بنابر آنچه در بسيارى از آيات و روايات مشهود است ، توحيد حقيقى ، جز با اعتقاد به اين كه وحدت حق از سنخ « وحدت حقه حقيقى » و سارى در كثرت و بلكه هاضم آن است ، سازگار نيست « 5 » نظير آن چه در باره سوره « قل هو الله احد » « 6 » بيان شده كه بين احد و واحد تفاوت قائل شدند بر اين كه واحد به معناى وحدت عددى است و ليكن احد به معناى واحدى است كه هيچ دومى براى او قابل تصور نيست ؛ بنابراين ، وحدت حق ، از سنخ وحدت عددى نميباشد « واحدٌ لا بعددٍ » « 7 » مراد از احديّت در سوره توحيد ، احديّت در وجود است زيرا در بسيارى از آيات ديگر احديّت حق تعالى همراه با صفت قهّاريّت اوست . « 8 » مرحوم علامه طباطبايى در اين باره ميگويد : آياتى كه حق تعالى را به وصف قهّاريّت متصف ميسازد ، نخست با وصف وحدت آغاز ميكنند و سپس او را به صفت قهّاريّت متصف ميسازد تا بر اين امر دلالت داشته باشند كه وحدت او ، براى هيچ فرض كنندهاى مجال اين فرض را باقى نميگذارد كه براى حق تعالى دومىِ مشابه و همانندى ، به هر نحوى تصور كند . « 9 » رجوع به روايات متظافره در اين امر ما را بر اين نظريه استوار ميسازد كه حق تعالى در عين قدوسيّت ، در دل هر شىء حاضر است و از حيث اطلاقش ، جداى از اشياء نيست نمونهاى از اين روايات ارائه ميگردد : « سبق فى العلوّ فلا شىءٌ أعلى منه و قرُب فى الدنوّ فلا شىءٌ أقرب منه » « 10 » « ليس بينه و بين خلقه حجابٌ غيرُ خلقه إحتجب به غير حجابٍ محجوبٍ و استتر به غير ستر مستور » « 11 » « داخل فى الاشياء لا كشىءٍ داخلٍ فى شىءٍ و خارجٌ من الاشياء لا كشىءٍ خارجٍ من شىءٍ » « 12 » « مع كلّ شىءٍ لا بمفارقهٍ و غير كلّ شىءٍ لا بمزايله » « 13 » دعاهايى كه از ائمه ( ع ) صادر شده بر اين امر تأكيد دارند كه همه اشياء در نظام عالم ، جلوگاه ظهور آن ذات يگانه و مطلق با شأنى خاص ميباشند نظير اين دعا كه مى فرمايد : اسماى حق اركان تمام اشياء را پر كردهاند « و باسمائك التى ملأت اركان كلّ

--> ( 1 ) - سوره بقره ، آيه 115 . ( 2 ) - سوره حديد ، آيه 3 . ( 3 ) - سوره حديد ، آيه 4 . ( 4 ) - سوره انفال ، آيه 24 . ( 5 ) - ر . ك : سيد يدالله يزدانپناه ، مبانى و اصول عرفان نظرى ، ص 275 . ( 6 ) - سوره توحيد ، آيه 1 . ( 7 ) - نهج البلاغه ، خطبه 185 ، ص 269 . ( 8 ) - ر . ك : سوره زمر ، آيه 4 ؛ سوره يوسف ، آيه 97 . ( 9 ) - محمد حسين طباطبايى ، الميزان ، ج 6 ، ص 91 . ( 10 ) - نهج البلاغه ، خطبه 49 ، ص 87 . ( 11 ) - التوحيد ، ص 179 . ( 12 ) - كلينى ، اصول كافى ، ج 1 ، ص 86 . ( 13 ) - نهج البلاغه ، خطبه 1 ، ص 39 .